Hoe doorbreek je vastgelopen denkpatronen over onderwijsvernieuwing? En hoe maak je het gesprek over anders organiseren concreet en constructief? Met Expeditie Morgenmakers ontwikkelde de werkgroep Anders Organiseren samen met verandermanager en spelontwerper Telke Ruhe een interactieve spelvorm die scholen helpt om energie, knelpunten en kansrijke routes richting toekomstbehendig onderwijs in kaart te brengen. Tijdens de partnerbijeenkomst van 3 maart kunnen partners uit de onderwijsregio het spel zelf ervaren. Maar waar komt het idee vandaan – en wat maakt deze aanpak zo krachtig?
Handelingsverlegenheid doorbreken
Het lerarentekort en andere structurele uitdagingen maken duidelijk dat het onderwijs anders georganiseerd moet worden. Maar wat dat ‘anders’ precies betekent, blijkt in de praktijk vaak lastig. “Het leidt tot handelingsverlegenheid en impasses,” vertelt Telke. “Als er mensen zijn met ideeën om het anders te doen, komen er ook heel snel mensen die zeggen: ‘Maar dat kan om die en die reden niet!’ Dat cirkeltje is moeilijk te doorbreken.” De werkgroep Anders Organiseren schakelde Telke in om dit vastgelopen denken los te maken. Haar oplossing: een spelvorm die het gesprek voedt, structureert en tegelijkertijd ruimte geeft voor creativiteit.
Energiegevers en energievreters
Samen met onder andere Tamara Platteel, lerarenopleider bij ICLON Universiteit Leiden, ontwikkelde Telke een spel dat start bij de dagelijkse praktijk van scholen. De basis is een analyse vanuit verschillende perspectieven: leerlingen, leraren en het management. “We vragen aan iedereen: wat is je ideaal? Welke vraagstukken zou je het liefst opgelost zien? En wat geeft energie of kost juist energie?” legt Tamara uit. Deze inzichten vormen de eerste fase van het spel: het Basiskamp. Hier brengen deelnemers hun ervaringen, zorgen en wensen in kaart met behulp van kaartensets.
“Als er mensen zijn met ideeën om het anders te doen, komen er al snel reacties als: ‘Dat kan niet, om die en die reden.’ Dat cirkeltje is moeilijk te doorbreken. Met het spel proberen we dat denkpatroon los te maken.”
Van breed verkennen naar gezamenlijke koers
In eerste instantie werkte het spel met heel veel kaartjes. “Dat waren er echt veertig tot vijftig per categorie,” vertelt Telke. “Die hebben we teruggebracht naar vijftien à twintig. Zo begin je breed, maar kom je wel tot focus.” Per groep kiezen deelnemers gezamenlijk de belangrijkste energiegevers en energievreters. De uitkomsten uit verschillende groepen worden samengebracht tot één gezamenlijke analyse. Van daaruit bepalen de spelers maximaal drie ontwikkelgebieden waarop ze willen inzetten. Binnen die gebieden verkennen ze mogelijke routes richting toekomstbehendig onderwijs.
Routes én beren op de weg
De routes zijn deels voorgedrukt. Ze zijn gevoed met:
- inzichten uit onderzoek naar onderwijsvernieuwing
- ruimte binnen wet- en regelgeving
- voorbeelden uit de proeftuinen van de onderwijsregio
Zo krijgen deelnemers inspiratie en concrete handvatten aangereikt. Maar elke route kent ook obstakels: de zogenoemde beren op de weg. Deze schrijven deelnemers zelf op. “Dat zijn bezwaren zoals: ‘Dit kost te veel tijd’ of ‘Dit kan ons team niet aan’,” zegt Telke. “Sommige beren zijn zo zwaar dat je een route voorlopig parkeert. Andere zijn te temmen. Ze verdwijnen niet, maar je houdt ze wel bewust in beeld.”
“Nu nemen bezwaren vaak snel de overhand en slaat het denken vast. Met het spel leren deelnemers onderscheid maken tussen blokkades en aandachtspunten – en blijft beweging mogelijk.”
Het denken écht in beweging
Het spel is inmiddels getest en de eerste ervaringen zijn positief. Deelnemers blijken makkelijker los te komen van vaste patronen en gezamenlijk nieuwe mogelijkheden te verkennen. Tamara ziet ook kansen in de lerarenopleiding: “Juist het analyseren van energiegevers en energievreters is ontzettend waardevol. Het helpt om samen scherper te krijgen waar ontwikkeling nodig is.” Telke hoopt vooral dat het spel helpt om bezwaren minder leidend te maken: “Ik zou het mooi vinden als beren die ondergeschikt zijn, dat ook blijven. Dat we niet meteen terugschieten in waarom iets niet kan, maar blijven zoeken naar hoe het wél kan.”
